از نظر دكتر ذهبى نيز آنان كه از مذهب صحابه و تابعين در تفسير روى برگرداندند دچار خطاهاى زيادند و قرآن را بنا به رأى و هواى خود تفسير مىكنند . « 1 » اهل سنت بر اساس ادله و شواهد درباره برخى از صحابه در تفسير حساب جداگانه‌اى باز كرده‌اند و اين به دليل آن است كه توفيق همراهى با پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى همه صحابه متفاوت است گرايش آنان به تعلّم و فراگيرى ، ظرفيت براى ادراك معارف قرآن بين آنان يكسان نيست . « 2 » از همين روست كه كميّت موجود از روايات تفسيرى صحابه در يك سطح نمىباشد . « 3 » « هود بن محكّم » در اين باره دعاى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را درباره ابن عباس مىآورد كه فرمود : « اللّهم فقّهه في الدين و علّمه التأويل » ، خدايا او را در دين فقيه كن و تأويل [ قرآن ] را به وى بياموز » و نيز قول ابن مسعود كه مىگويد : « ما ، 10 آيه را فرا مىگرفتيم و از آن نمىگذشتيم تا معانى آيات را بياموزيم . . . » ، « 4 » پس از وى « ابن جرير طبرى » با تفصيل بيشتر رواياتى را در اين زمينه نقل مىكند از جمله : قول عبد اللّه بن مسعود كه مىگويد : « نعم ترجمان القرآن ابن عباس ، ابن عباس بيان‌كننده خوبى براى قرآن است » و فراگيرى تمام قرآن توسط مجاهد بن جبر ( از تابعين م / 104 ق ) در نزد ابن عباس و نيز سخن ابن مسعود كه مىگويد : « و الذي لا إله غيره ما نزلت آية من كتاب اللّه إلّا و أنا أعلم فيمن نزلت ، و أين نزلت و لو أعلم أحدا أعلم بكتاب اللّه مني . . . لأتيته ، به خدايى كه خدايى جز او نيست هيچ آيه‌اى از كتاب خدا نازل نشد جز آنكه مىدانم درباره چه كسى و در كجا نازل شده اگر مىدانستم كسى از من آگاه‌تر به كتاب

--> ( 1 ) . محمد حسين ذهبى ، التفسير و المفسرون ، ج 1 ، ص 281 ( 2 ) . همان گونه كه مسروق بن الاجدع از تابعين مىگويد : « چون با اصحاب محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نشستم آنان را در ظرفيت همچون آبگيرهاى متفاوت ديدم برخى از آبگيرها يك نفر را سيراب مىكند و برخى دو نفر و برخى صد نفر و بالاخره آبگيرى كه اگر تمام اهل زمين از آن بنوشند ظرفيت دارد » ر . ك : محمد هادى معرفت ، التفسير و المفسرون ، ج 1 ، ص 204 . ( 3 ) . ر . ك : كنز العمال ، ج 2 ، فصل فى التفسير ، ص 353 - 563 . ( 4 ) . هود بن محكّم ، تفسير كتاب اللّه العزيز ، ج 1 ، ص 71